Rok Kolberga w Polsce – nowoczesne świętowanie na tradycyjną nutę

„Rok Kolberga trafił na dobry czas w naszym społeczeństwie (…).” Słowa prof. Małgorzaty Omilanowskiej – Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, potwierdzają nie tylko ilość ważnych wydarzeń roku jubileuszowego, ale także ich wartość. Rok Oskara Kolberga 2014, obchodzony w 200. rocznicę urodzin wybitnego na tle swej epoki człowieka, ujawnił ogromny potencjał tkwiący zarówno w dziele tegoż wybitnego uczonego i zbieracza, jak i w ludowej kulturze tradycyjnej, przybierającej dziś w Polsce rozmaite formy aktywności. Powraca bowiem, w całym bogactwie przejawów – od form in crudo, pielęgnowanych z pieczołowitością przez środowiska lokalne oraz miejskich wielbicieli i kontynuatorów tradycji, po nowoczesne ujęcia we wszystkich niemal dziedzinach sztuki i rzemiosła. Dla jednych jest inspiracją, dla innych „sztuką życia”.

Czas, w którym Rok Kolberga zaistniał okazał się zarówno kulminacją, trwającego od kilkunastu lat w Polsce przypominania, odkurzania i odnawiania muzycznego folkloru, a przede wszystkim wiejskich tradycji muzycznych, jak i swego rodzaju początkiem „nowego życia” kultury tradycyjnej w Polsce. Intensyfikacja działań i ich promocja – także medialna – wpłynęła znacząco na zmianę nastawienia społecznego i zwiększenie rozpoznawalności pewnych zjawisk kulturowych, dostępnych jak dotąd jedynie wąskim i ustalonym grupom uczestników. Zapanowała swego rodzaju „moda” na ludowość i swojskość, ale w innej niż dotychczas wymowie. Wydaje się, że w świadomości zbiorowej zaczęło kiełkować poczucie wartości nie tego co siermiężne, przaśne i umalowane, nastawione na efekt zewnętrzny poza kontekstem, ale tego co surowe, bliskie i prawdziwe, skierowane do wewnątrz, osadzone wspólnotowo, nawet jeśli pokazywane w szerszym lub innym kontekście. Zwrócenie uwagi społecznej, pokazywanie szczególnej wartości, a często też przywracanie, odnawianie wiejskich tradycji na terenach Polski nizinnej, to wielka zasługa środowisk skupionych przede wszystkim wokół tematu muzyki tradycyjnej. To działalność w latach 90. ubiegłego wieku takich grup i organizacji, jak: Bractwo Ubogich, Muzyka Kresów, Domy Tańca w Warszawie i Poznaniu, Tratwa, a także autorytet uczonych i dziennikarzy, wspierających te środowiska.

Po ogłoszeniu przez Sejm Rzeczpospolitej Polskiej uchwały o roku jubileuszowym przy Instytucie Muzyki i Tańca, który był głównym organizatorem obchodów Roku, powołano ekspercką grupę roboczą, składającą się z przedstawicieli środowisk naukowych, mediów, instytucji kultury oraz środowisk animacyjno-artystycznych zgromadzonych wokół tematu ożywiania i kontynuacji tradycji. Uruchomiono specjalny program dotacyjny Kolberg 2014 – Promesa, w ramach którego można było ubiegać się o dofinansowanie: „1. projektów badawczych i dokumentujących aktualny stan wybranych zjawisk kulturowych, 2. działań inspirowanych szeroko pojętą kulturą ludową i tradycyjną, 3. przedsięwzięć wydawniczych oraz publikacji internetowych dotyczących dorobku dokumentacyjnego i badawczego Kolberga i jego następców”.

Wydarzenia Roku Kolberga miały bardzo szeroko zakrojony charakter i zasięg. Nie mogło być inaczej, biorąc pod uwagę – z jednej strony – odwołanie się do osiągnięć niezwykłego człowieka – Patrona Roku, z drugiej – skład gremium eksperckiego, w którym znaleźli się przedstawiciele wszystkich najważniejszych instytucji i środowisk związanych z szeroko pojętą kulturą i nauką. Postanowiono przede wszystkim, iż do zadań priorytetowych należeć będzie ochrona i popularyzacja naukowej, dokumentacyjnej i kompozytorskiej spuścizny Kolbergowskiej – zarówno w znaczeniu dokonań na tych polach samego badacza, jak i osiągnięć jego następców. W tym celu podjęto interdyscyplinarną współpracę, która umożliwiła przeprowadzenie wieloaspektowych działań w ramach projektów artystycznych, naukowo-badawczych, wydawniczych, edukacyjnych, promocyjnych i  popularyzatorskich. Wszystkie inicjatywy zostały odnotowane w szczegółowym raporcie opublikowanym przez Instytut Muzyki i Tańca – Rok Kolberga – 200. Rocznica urodzin Oskara Kolberga – 2014 – Raport. Wiele z podjętych w Roku Kolberga inicjatyw – przede wszystkim tych o charakterze naukowo-badawczym i edukacyjnym – to działania długofalowe i rozwojowe, kontynuowane także obecnie. Wspólnym mianownikiem większości wydarzeń wokół Roku Kolberga była muzyka tradycyjna.

Wydarzenia artystyczne

Spektakl zamykający obchody Roku Kolberga 2014 - fot. Marta Ankiersztejn © Instytut Muzyki i TańcaMuzyka była niewątpliwym priorytetem w pracy zbieraczej i badawczej Oskara Kolberga. Sam uczony był przecież kompozytorem, niedocenionym jednak za życia, ale i po śmierci również. Chyba niesłusznie, bo skrawki twórczości, które po nim pozostały są dobitnym dowodem jego talentu i wszechstronności artystycznej, które z oczywistych dziś powodów nie mogły się rozwinąć. Wydarzenia artystyczne podjęte w ramach roku jubileuszowego to przede wszystkim koncerty i spektakle muzyczne. W każdym z nich w sposób szczególny obecna była muzyka tradycyjna oraz taniec. Koncert inaugurujący zatytułowany Od Kujawiaka do Krzesanego i spektakl muzyczny Orszak weselny/Żałobny rapsod wieńczący obchody 200. rocznicy urodzin Oskara Kolberga pokazały, jak różnorodne formy inspiracji daje współczesnej polskiej scenie muzycznej tradycja. Żywioł wiejskości i byt salonowy nie muszą oznaczać przeciwległych biegunów, czego dowodem okazały się wspólne występy muzyków tradycyjnych, folkowych, jazzowych, klasycznych na jednej scenie Filharmonii Narodowej w Warszawie oraz integracja różnych środowisk przez wspólny taniec i muzykowanie „na tematy polskie” podczas Nocy Tańca. Jak zaznaczono w Raporcie o stanie tradycyjnej kultury muzycznej, „muzyka ludowa jako muzyka tradycyjna staje się znaczącą częścią kultury współczesnej kolejny raz zmieniając kontekst i odbiorcę” oraz  „przestaje być wstydem, a wkracza na pozycję zdecydowanie elitarną; w niektórych przypadkach traktowana jest na równi z muzyką klasyczną (profesjonalną)” (Raport o stanie tradycyjnej kultury muzycznej, red. W. Grozdew-Kołacińska, R. Mazur-Hanaj, Warszawa: IMiT 2014).

W Roku Kolberga odbyło się ok. 134 koncertów dedykowanych jego osobie. Niektóre z nich odnosiły się bezpośrednio do twórczości ludowej zebranej przez niego w tomach Ludu…  –  były to zarówno rekonstrukcje i tradycyjne wykonania pieśni i tańców z DWOK („nowe czytanie Kolberga”), jak też opracowania melodii zebranych przez Kolberga w różnych współcześnie praktykowanych stylach i gatunkach muzycznych oraz prezentacje utworów kompozytora opartych na motywach ludowych.

Odnotować trzeba także rejestrację fonograficzną i wydawnictwa płytowe z mało znanymi nie tylko szerszej publiczności, ale też środowisku muzycznemu, kompozycjami Oskara Kolberga – Pieśni na głos z fortepianem w wykonaniu Iwony Kowalkowskiej (sopran), Wojciecha Maciejowskiego (tenor) oraz Andrzeja Tatarskiego (fortepian) oraz Kolberg – kompozytor, dwupłytowy album z utworami fortepianowymi i pieśniami solowymi w wykonaniu: Anny Radziejewskiej (mezzosopran), Mariusza Rutkowskiego (fortepian), Dariusza Stachury (tenor) i Tadeusza Szlenkiera (tenor). Są to w większości wykonania premierowe.

Do najważniejszych wydarzeń roku jubileuszowego należały z pewnością wystawienia skomponowanych przez Oskara Kolberga operKról Pasterzy do libretta Teofila Lenartowicza w Operze Karkowskiej oraz Scena w karczmie czyli powrót Janka na deskach Teatru Polskiego w Poznaniu. Inscenizacja Sceny w karczmie była przedstawieniem premierowym i w dużej mierze opierała się na rekonstrukcji partytury orkiestrowej, dokonanej przez Macieja Prochaskę na podstawie zachowanych szkiców orkiestracji oraz wyciągu fortepianowego.      

Ciekawym wydarzeniem było także skomponowanie i przygotowanie przez Wejherowskie Centrum Kultury przedstawienia operowego Rebeka, inspirowanego twórczością Kolberga i nawiązującego do podobnych inicjatyw regionalnych podejmowanych przez kompozytorów w Polsce w dwudziestoleciu międzywojennym.           

 

Ochrona i popularyzacja

Wielokrotnie podkreślana już była przez znawców tematu ranga i zasób zbiorów „rzeczy ludowych” Oskara Kolberga. Spuścizna dokumentacyjna tego wybitnego prekursora nauk o kulturze ludowej i tradycyjnej wciąż podlega opracowywaniu i jest priorytetem edytorskim Instytutu im. Oskara Kolberga w Poznaniu. Jednym z głównych zadań Roku Kolberga była ochrona spuścizny naukowej oraz muzycznej XIX-wiecznego badacza i kompozytora. Kolbergowi, w jego pracy dokumentacyjno-wydawniczej, przyświecała idea nie tylko zachowania i udokumentowania tradycyjnej kultury w jak najpełniejszym jej wyrazie i kontekście, ale także idea szerokiego jej upowszechniania. Dlatego też pierwsze zbiory pieśni ludowych wydał Kolberg w opracowaniu fortepianowym i z przeznaczeniem do muzykowania domowego. Były to Pieśni ludu polskiego wydane po raz pierwszy w 1875 roku. Późniejsze wydania Ludu… odznaczały się także wielką dbałością nie tylko o stronę merytoryczną, ale także o stronę wizualną publikacji. Kolberg zabiegał o atrakcyjność wydawnictw pozyskując do współpracy ilustracyjnej najwybitniejszych ówczesnych rysowników (między innymi: Wojciecha Gersona, Antoniego Kolberga, Karola Marconiego, Tadeusza Konopkę, Bogumiła Hoffa, Walerego Eliasza czy Tadeusza Rybkowskiego). Swoje działanie argumentował następująco:

„Oczywiście, że dzieło takie, im więcej będzie ilustrowane rycinami i nutami muzycznymi, tym prawdziwszy i ponętniejszy da obraz wszystkiego, co stanowi cechę zewnętrzną i poniekąd wewnętrzną ludu, zwłaszcza tego, co w słowach samych nader słabo dałoby się określić (Oskar Kolberg, 1965, Korespondencja, cz. 1 (1837-1876), Dzieła Wszystkie, t. 64, Wrocław, Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, s. 231).

Przewodnik Śladami Oskara KolbergaDziałania w roku jubileuszowym, finansowane z budżetu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego umożliwiły szeroko zakrojone inicjatywy nie tylko na gruncie ochrony źródeł, głównie w postaci digitalizacji źródeł rękopiśmiennych Oskara Kolberga, ale także w zakresie popularyzacji i udostępnienia w atrakcyjnej i nowoczesnej cyfrowej formie wiedzy na temat osoby i życia uczonego oraz jego dzieła, a także bogatych informacji dotyczących szeroko pojętej kultury tradycyjnej. Powstały nowe platformy medialne w postaci stron internetowych (między innymi: www.oskarkolberg.pl, www.instrumenty.edu.pl, www.tance.edu.pl, www.akademiakolberga.pl), a także nowe odsłony stron już istniejących (www.muzykatradycyjna.pl, www.strojeludowe.net) oraz aplikacja na smartfony Przewodnik śladami Oskara Kolberga przygotowany we współpracy NIFC, IMIT i IOK (album został wydany przez MWR i IMiT). Wydano liczne publikacje o charakterze popularno-naukowym (między innymi biografię Oskara Kolberga autorstwa Agaty Skrukwy oraz bogato ilustrowany fotografiami archiwalnymi album przygotowany przez Katarzynę Markiewicz), a także naukowym – w postaci czasopism tematycznych („Musicology Today”, vol 11/2014; „Polski Rocznik Muzykologiczny”, LUD, T. XCVIII/2014, „Muzyka” nr 3/2014). Pełny spis wydawnictw – także w postaci albumów CD i DVD oraz indeksów, katalogów i raportów opublikowano we wspomnianym powyżej raporcie – Rok Oskara Kolberga 2014. Położono duży nacisk na dostępność informacji i materiałów w Internecie, jako medium najbardziej rozwiniętym i najczęściej oraz najintensywniej w obecnych czasach wykorzystywanym, dającym także najwięcej możliwości technicznych.    

Dużą rolę, choć o zasięgu wciąż jednak elitarnym, odegrały media publiczne – przede wszystkim Program 2 Polskiego Radia i dziennikarze skupieni wokół Radiowego Centrum Kultury Ludowej oraz TVP Kultura. Cykle audycji radiowych, jak również koncerty i festiwale dedykowane zarówno Oskarowi Kolbergowi, jak i muzyce tradycyjnej, a także nią inspirowanej przygotowano we współpracy z najwybitniejszymi przedstawicielami nauki polskiej oraz artystami działającymi w obszarze szeroko pojętej muzycznej kultury tradycyjnej. Powstała także seria, ciekawych z punktu widzenia szerszego odbiorcy, filmów dokumentalnych poświęconych spotkaniom znanych muzyków (Krzesimir Dębski, Zbigniew Wodecki, Stanisław Sojka, Anna Maria Jopek, Tymon Tymański, Czesław Mozil, Gaba Kulka, Mela Koteluk, Misia Furtak) z muzyką tradycyjną wsi polskiej i jej wybitnymi przedstawicielami (zespół Bandysionki, Stanisław Głaz, Stanisława Galica-Górkiewicz i Krzysztof Trebunia-Tutka, Teresa Mirga, Maria Siwiec, Zbigniew Butryn, Albina Kuraś, zespół Jarzębina).

Wręczenia Nagród im. Oskara Kolberga i Medali Gloria Artis - fot. Bartłomiej Sawka Cinefoto © Instytut Muzyki i TańcaWarto też wspomnieć o wydarzeniu, które odbywa się rokrocznie od 1974 roku, o Nagrodzie im. Oskara Kolberga „Za zasługi dla kultury ludowej” przyznawanej za „dokonania twórcze, artystyczne, naukowe oraz za działalność wspierającą tradycyjną kulturę regionalną”, a które jest także ważną formą popularyzacji kultury ludowej i tradycyjnej, a w szczególności osób dla wspierania tej kultury zasłużonych. Istotna rolę w organizacji tego wydarzenia odgrywa Muzeum Oskara Kolberga w Przysusze (Oddział Muzeum Wsi Radomskiej), miejscu urodzenia swego Patrona.

Wydaje się, iż najskuteczniejsza siła popularyzacji muzyki (kultury) tradycyjnej tkwi jednak w obecności różnorakich jej form w przestrzeniach publicznych i możliwości bezpośredniego w nich uczestnictwa. Począwszy od tak nobilitujących miejsc jak Pałac Prezydencki, Studio Koncertowe Polskiego Radia, przez sceny filharmonii, teatrów, klubów muzycznych i domów kultury, aż po przestrzeń miejską, uliczną. Od kilku lat tradycyjna muzyka wsi intensyfikuje swoją obecność w mieście. Może trochę na wzór niegdysiejszych „zabaw ludowych”, rozsławiających warszawskie Bielany, wpisuje się dziś w krajobraz imprez kulturalnych stolicy i innych większych lub mniejszych ośrodków miejskich. Obecna jest także w rewitalizowanej lub przywracanej z pamięci, a tym samym kontynuowanej starej formie w środowiskach wiejskich. Najbardziej żywiołową i jednocześnie najmocniej integrującą formą tej obecności jest wspólny taniec, a zaraz po nim śpiew. Rok Kolberga obfitował w takie wydarzenia – muzykę wiejskich skrzypków, basistów i bębniarzy, tradycyjne głosy śpiewaczek i śpiewaków ludowych oraz wtórującej im młodzieży, rekrutującej się najczęściej z uczniów wiejskich mistrzów muzyki i tańca oraz sympatyków i uczestników ruchu folkowego w Polsce, można było usłyszeć i zobaczyć podczas kilku Nocy Tańca, towarzyszących choćby koncertowi inaugurującemu obchody Roku Kolberga, czy też Festiwalowi „Wszystkie Mazurki Świata” w Warszawie. Regularnie odbywające się „pograjki” i „potańce” skupiają co raz więcej uczestników zaciekawionych starymi, spontanicznymi formami polskich tradycji muzycznych i tanecznych. Niesłabnącym zainteresowaniem cieszą się także warsztaty śpiewu i gry na instrumentach ludowych, odbywające się między innymi w ramach programów strategicznych Instytutu Muzyki i Tańca – „Szkoła Mistrzów Tradycji” oraz „Akademia Kolberga” i – będący jej częścią – „Mały Kolberg” – inicjatyw wynikających ze współpracy stowarzyszeń i fundacji skupionych wokół Forum Muzyki Tradycyjnej z państwowymi instytucjami kultury i samorządami terytorialnymi.          

 

Edukacja

Podjęte w Roku Kolberga działania związane z edukacją formalną i nieformalną miały zdecydowanie mniejszy zasięg i intensywność niż projekty artystyczne i naukowo-badawcze – chociaż niejednokrotnie były z nimi merytorycznie i organizacyjnie powiązane. Programy wspierające edukację i przekaz w obszarze kultury tradycyjnej to w Polsce wciąż temat do podjęcia. Inicjatywy środowisk i organizacji pozarządowych podejmowane w obszarze kultury, a zwłaszcza muzyki ludowej i tradycyjnej, okazują się jak dotąd dużo trwalszą, przekonującą i skuteczniejszą aktywnością niż odgórne plany oświatowe, które ostatecznie i tak opierają się na współdziałaniu z innymi niż szkoły instytucjami (muzea, skanseny, gminne i miejskie ośrodki kultury) i stowarzyszeniami. Porzucenie w 2009 roku idei międzyprzedmiotowej ścieżki „Edukacja regionalna – dziedzictwo kulturowe w regionie”, której treści programowe wykorzystywane w dydaktyce bazowały głównie na materiałach Kolbergowskich, znacznie ograniczyło możliwości prowadzenia zajęć nieobligatoryjnych, obejmujących wiedzę na temat kultury i tradycji regionalnej, w tym tradycji ludowej. Kryzys ten wpłynął jednak korzystnie, jak się wydaje, na rozwój animacji kulturalno-oświatowych i edukacji nieformalnej prowadzonej przez organizacje pozarządowe.

Jednym z istotnych zadań priorytetowych w Roku Kolberga była realizacja wspomnianego wyżej programu edukacyjnego „Mały Kolberg”, podjęta przez Fundację Rozwoju Dzieci im. J.A. Komeńskiego, prowadzonego w ścisłej współpracy ze środowiskami i animatorami lokalnymi w siedmiu regionach Polski. Celem rozbudowanych i wieloaspektowych zajęć warsztatowych, obejmujących zabawy, taniec, śpiew i inne formy muzyczne skierowane do dzieci, jak również ogólne podstawy metodyczne skierowane do osób z dziećmi pracujących, było przekazywanie szeroko rozumianych kompetencji kulturowych opartych na tradycyjnych formach. Pomysłodawcy i twórcy „Małego Kolberga” tak określili ideę programu: „powstał po to, by kształcić postawę uważności na korzenie, tradycję, przekazy dziadków i babć już u najmłodszych dzieci”.

Warto nadmienić, iż wyjątkowo bogatą ofertę edukacyjną w zakresie ludowych tradycji regionalnych i przekazu kompetencji kulturowych, zwłaszcza jeśli chodzi o muzykę i taniec, mają organizacje i środowiska Polski południowej. Problem rewitalizacji i przypominania tradycji dotyczy tych regionów w niepomiernie mniejszym zakresie niż ma to miejsce na obszarach Polski nizinnej, a w szczególności jej północno-zachodnich regionach. Fakt ten wynika oczywiście z uwarunkowań historycznych i społeczno-politycznych.

W małym stopniu niestety zaangażowały się w obchody Roku Kolberga szkoły muzyczne, nawet te, którym Oskar Kolberg patronuje. Przeprowadzono kilka konkursów wiedzy o Oskarze Kolbergu, koncertów poświęconych inspiracjom ludowością w muzyce klasycznej i jednorazowych spotkań warsztatowych, nieobejmujących jednak realnej nauki muzyki i tańca tradycyjnego w trybie przynajmniej kilkutygodniowym. Warto jednak odnotować kilka dobrych przykładów inicjatyw przeprowadzonych we współpracy ze szkołami muzycznymi – w Radomiu („Kompozytorski Konkurs Kontrolowany” na kompozycje inspirowane muzyką ludową), Stalowej Woli (Konkurs Wiedzy o Oskarze Kolbergu, wpisany obecnie do stałego kalendarium konkursów Centrum Edukacji Artystycznej), Opolu („Kolbergiada – Miesiąc Oskara Kolberga w Opolu” i „Śpiewki i piosenki. Pieśni ludowe w tradycji i inspiracji”) i Czasławiu (cykl wydarzeń edukacyjnych i artystycznych, zwieńczonych nadaniem imienia Oskara Kolberga placówce artystycznej).    

W Roku Kolbergowskim opublikowano nie tylko wydawnictwa służące upowszechnianiu wiedzy, ale także te o przeznaczeniu praktycznym i dydaktycznym. Warto w tym miejscu wspomnieć o publikacjach i stronach internetowych, będących doskonałym źródłem gotowych scenariuszy lekcji, pomysłów edukacyjnych i informacji o materiałach, jakie w dydaktyce związanej z kulturą ludową i tradycyjną można wykorzystać. Należą do nich między innymi: Muzyka ludowa w edukacji małego dziecka autorstwa Dominiki Lenskiej, materiały audiowizualne z Elementarza Tradycji, czy też dostępny on-line Niezbędnik Małego Kolberga - http://www.akademiakolberga.pl.  

 Projekty naukowo-badawcze

Raport o stanie tradycyjnej kultury muzycznej (2014)Jak powiedział o Kolbergu Józef Burszta: „w wyniku całego pracowitego żywota stworzył sam źródłowe podstawy kilku nauk” (Chłopskie źródła kultury, Warszawa 1985, s. 207). Dzisiaj przedstawiciele tych nauk w dużej mierze spłacają dług wdzięczności wobec XIX-wiecznego uczonego i badacza. Nauki o kulturze ludowej i tradycyjnej są w Polsce w rozkwicie – bo folkloryści, etnolodzy, antropolodzy, etnomuzykolodzy mają wciąż co dokumentować, badać, opisywać, upowszechniać. Projekty naukowo-badawcze podjęte w ramach zarówno zadań priorytetowych jak i innych działań w Roku Kolberga pokazały, że na tym polu dzieje się bardzo wiele, że możliwa jest interdyscyplinarna współpraca placówek naukowych i kulturalnych, że potrzebne jest współdziałanie praktyków i teoretyków – szczególnie w dziedzinie edukacji, ale także dokumentacji, rekonstrukcji, popularyzacji. Rok Kolberga ponowił pytanie o stan aktualny kultury ludowej i tradycyjnej – powstał między innymi, wspomniany powyżej, obszerny Raport o stanie tradycyjnej kultury muzycznej oraz Raport o muzeach etnograficznych w Polsce. Rok Kolberga pobudził także refleksję na temat recepcji dzieła Kolbergowskiego i jego (fundamentalnego) znaczenia dla folklorystyki, antropologii i etnomuzykologii współczesnej w Polsce i Europie, a także dał impuls do pytań o drogi dzisiejszej metodologii w badaniach nad folklorem i kulturą tradycyjną. Odbyło się w Roku Kolbergowskim kilka ważnych konferencji międzynarodowych tej problematyce poświęconych – między innymi w Warszawie i Poznaniu.

Wydano w Roku Kolberga szereg publikacji – od monografii po  prace zbiorowe i czasopisma (m.in. pokonferencyjne), które z powodzeniem mogą stanowić przegląd najważniejszych i najbardziej aktualnych kierunków w rozwoju dyscyplin zogniskowanych wokół tematu kultury ludowej i tradycyjnej oraz folkloru. Ogólne tendencje charakteryzujące projekty naukowe realizowane w Roku Kolberga, często z perspektywą kontynuacji, to:

  • redefiniowanie pojęć i terminów takich jak: folklor, kultura ludowa, kultura tradycyjna, dziedzictwo, spuścizna;
  • interdyscyplinarność, zaangażowanie społeczne nauki – działania dokumentacyjno-badawcze w terenie połączone z edukacją nieformalną wśród społeczności lokalnej, mające dać impuls do aktywności na rzecz własnej kultury, pobudzić przekaz tradycji in situ;
  • metody humanistyki cyfrowej oraz mapowanie zjawisk kultury;
  • opis i analiza zjawisk kulturowych z perspektywy własnego doświadczenia, przesunięcie punktu ciężkości z tego co zbiorowe na to co indywidualne;
  • archiwizacja i digitalizacja oraz związana z tym problematyka badawcza;
  • ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego w aspekcie teoretycznym i praktycznym.

Uruchomiono w Roku Kolberga szereg przestrzeni cyfrowych ułatwiających badaczom dostęp do najważniejszych z perspektywy badań nad folklorem i kulturą tradycyjną oraz unikatowych źródeł, będących zarówno spuścizną naukową i dokumentacyjną Oskara Kolberga, jak i jego następców. Elektroniczny indeks utworów muzycznych przygotowany w kooperacji Instytutu Sztuki PAN i Instytutu im. Oskara Kolberga, Katalog polskich utworów muzycznych inspirowanych folklorem opracowany przez Aleksandrę Bilińską, czy też Cyfrowe Archiwum im. J. Burszty powstałe w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM to ogromne ułatwienie w pracy badawczej i naukowej.

 

Co dalej?

Wielkim sukcesem Roku Kolberga była niewątpliwie wielokierunkowość działań i podjęcie przez głównego organizatora obchodów wyzwania kontynuacji najważniejszych inicjatyw. Wielość zrealizowanych z powodzeniem projektów i liczba ich odbiorców jasno pokazała, że potrzeba zwrócenia się ku własnym korzeniom, ku własnym tradycjom jest w społeczeństwie polskim silna. W szczególny sposób potrzeba ta ujawnia się dziś na gruncie kultury i rozrywki muzycznej, ale nie tylko – jakże częste są obecnie odwołania do wzorców ludowych np. w dizajnie i modzie, którymi polska szczyci się na arenie międzynarodowej. Po wielu latach zachwycania się obcymi kulturami wydaje się, iż przyszedł czas na świadomy, pozbawiony „chłopomanii” i tendencji propagandowych – bo odczuwany bardzo indywidualnie, wspólnotowo, a przede wszystkim w wolności – zwrot ku temu, co swoje.

Potencjał wykorzystany tak energicznie i wielowymiarowo w Roku Kolbergowskim skłonił koordynatora obchodów Andrzeja Kosowskiego do podjęcia decyzji o powstaniu przy Instytucie Muzyki i Tańca Pracowni Muzyki Tradycyjnej. Idea powołania oficjalnie funkcjonującej jednostki, ukierunkowanej na prowadzenie stałych działań na rzecz zachowania, przekazu i kontynuacji w obszarze tradycyjnej kultury muzycznej w Polsce, dojrzewała wcześniej w środowisku Forum Muzyki Tradycyjnej, a głównymi jej orędownikami byli Jan Bernad i Janusz Prusinowski. Nie bez znaczenia w zintensyfikowaniu i powodzeniu działań  wokół tematu ochrony, dokumentacji, ożywienia i kontynuacji tradycji są też, prowadzone w Polsce od 2011 roku prace wdrażające coraz widoczniej idee Konwencji o ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO (http://niematerialne.nid.pl). Założenia programowe nowopowstałej Pracowni Muzyki Tradycyjnej są w znacznej mierze oparte na postulatach wypracowanych i wyartykułowanych przez szerokie środowisko animatorów, badaczy, artystów, pedagogów, urzędników państwowych – osób w różny sposób zaangażowanych w kwestię kultury tradycyjnej, podczas podsumowującej obchody roku jubileuszowego radziejowickiej konferencji Rok Kolberga – i co dalej?.

Powracając do stwierdzenia prof. Omilanowskiej o „dobrym czasie” na podjęcie od nowa, w szerszym i bardziej zorganizowanym wymiarze, działań na rzecz upowszechniania wartości tradycyjnej kultury w Polsce, należy mieć nadzieję, iż działania te zdołają dotrzeć do jak najszerszej zbiorowości społecznej i przerodzą się w spontanicznie odczuwaną potrzebę identyfikowania się z tym, co przekazali nam nasi przodkowie – zarówno w tym obszarze, który zwykliśmy nazywać „małą ojczyną”, jak i w sensie ogólnonarodowego dobra.

Weronika Grozdew-Kołacińska (IS PAN, PMT IMiT)
2015-02-16

 
Podziel na strony
 
 
 
 
powrót

Ten serwis wykorzystuje pliki cookies

Używamy cookies i podobnych technologii m.in. w celu świadczenia usług i w celach statystycznych. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce, w jej ustawieniach. Jeżeli wyrażasz zgodę na zapisywanie informacji zawartej w cookies, kliknij „Zamknij”. Jeżeli nie wyrażasz zgody – zmień ustawienia swojej przeglądarki. Więcej informacji znajdziesz w naszej Polityce cookies

Zamknij